Nghệ nhân làng Văn Lâm (Ninh Bình) - giữ mũi chỉ xưa, thêu khát vọng mới

Cập nhật: 07/01/2026 09:53:29
Số lần đọc: 90

Làng thêu ren Văn Lâm (xã Ninh Hải, huyện Hoa Lư, Ninh Bình) nằm bên danh thắng Tam Cốc - Bích Động, là một trong những làng nghề cổ nhất Việt Nam. Xuất hiện từ thế kỷ XIII, thời nhà Trần, đây không chỉ là một điểm đến du lịch với những ngõ nhỏ rêu phong và mái ngói cong vút. Với người trong nghề, nơi đây còn là “cái nôi” của những đường kim mũi chỉ và nhịp thở của nghề thêu ren đã được gìn giữ từ nhiều thế hệ.

Cửa hàng Minh Trang Handmade - dấu ấn còn lại của nghề truyền thống Văn Lâm.

Trong khu xưởng nằm giữa con ngõ dẫn ra bến nước, nghệ nhân An Thị Lan vẫn miệt mài với khung vải. Đôi bàn tay gầy guộc, nhanh nhẹn thoắt đưa kim lên xuống như thể từng đường chỉ đã ăn sâu vào tình yêu nghề của chị. Bắt đầu cầm kim từ năm lớp 5 dù gia đình không hề có truyền thống thêu ren, nhưng “vì đam mê với nghề, có chút khéo tay nên chị theo đuổi đam mê này”. Đối với chị Lan, nghề thêu ren không chỉ là kế sinh nhai nó là một lộ trình rèn luyện tính kiên nhẫn, óc thẩm mỹ và cả sự khiêm nhường trước cái đẹp nhỏ bé được tạo ra bằng bàn tay con người “Nghề thêu ren thủ công cần trình độ cao, tỉ mẩn và nhanh nhẹn, mình phải học hỏi và rèn luyện nhiều mới có kinh nghiệm được”.

Một sản phẩm ren hoàn chỉnh cần phải trải qua các bước tỉ mỉ: “Thêu, sau đó rút tua rồi lại thêu tiếp. Quy trình cứ lặp đi lặp lại như vậy”. Đó là chu trình lặp vô số lần, mỗi lần đưa kim qua vải phải tính toán sao cho họa tiết ăn khớp, đều nét, không bị kéo chỉ. Các sản phẩm phục vụ cho du khách trong nước và các sản phẩm xuất khẩu cũng có những yêu cầu khác nhau. Với khách nước ngoài - những thị trường chủ lực như Úc, Hàn Quốc đòi hỏi yêu cầu kỹ thuật, kích thước, và chất liệu rất nghiêm ngặt. “Khách yêu cầu làm như thế nào thì mình làm như thế đó” - chị Lan chia sẻ. Quá trình sản xuất còn kéo dài qua khâu may, giặt, kiểm tra chất lượng trước khi đóng gói.

Trong những năm gần đây, làng thêu ren Văn Lâm đã trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi sản xuất hàng thủ công phục vụ du lịch và xuất khẩu. Những họa tiết ren tinh xảo nay không chỉ xuất hiện trên áo dài hay khăn trải bàn, mà còn được ứng dụng vào túi xách, trang phục, đồ trang trí - mang hơi thở hiện đại nhưng vẫn giữ được nét đẹp thủ công truyền thống. Tuy nhiên, song hành với cơ hội là không ít thách thức. Thị trường quốc tế ngày càng đòi hỏi tốc độ và tiêu chuẩn khắt khe; trong khi đó, thị trường trong nước lại cạnh tranh gay gắt về mẫu mã và giá thành. Bên cạnh đó, đội ngũ thợ trẻ ngày càng ít, nhiều người rời làng tìm việc khác ổn định hơn khiến bài toán kế thừa nghề trở nên cấp bách.

Sự tỉ mỉ của người thợ thể hiện trong từng đường kim mũi chỉ.

Trước thực tế đó, việc tổ chức các lớp đào tạo, xây dựng hệ thống chứng nhận tay nghề và mở rộng liên kết với trường nghề, doanh nghiệp, du lịch được xem là hướng đi bền vững. Nhiều nghệ nhân như chị An Thị Lan đang nỗ lực truyền lại cho lớp trẻ, vừa dạy nghề, vừa kể chuyện nghề - những câu chuyện không chỉ về kỹ thuật, mà còn về tình yêu, lòng kiên nhẫn và niềm tự hào. “Muốn giữ được nghề, phải có người trẻ yêu nghề, phải làm cho họ thấy nghề này vẫn có tương lai”, chị Lan nói. Đó không chỉ là tâm sự của một nghệ nhân, mà là lời gửi gắm của cả một làng nghề đang ngày ngày thêu nên khát vọng mới.

Làng Văn Lâm, với những nghệ nhân như chị An Thị Lan vẫn đang miệt mài ngày đêm viết tiếp những chương mới: giữ mũi chỉ xưa nhưng thêu bằng khát vọng đổi mới. Trải qua hơn 700 năm, làng Văn Lâm vẫn vẹn nguyên là “cái nôi của nghề thêu ren Việt Nam” và được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia như một minh chứng cho sức sống bền bỉ của một làng nghề cổ đất Cố đô.