Sau sắp xếp đơn vị hành chính, xã Bình Liêu (hình thành trên cơ sở sáp nhập thị trấn Bình Liêu, xã Vô Ngại và xã Húc Động) bước vào giai đoạn tái định vị không gian phát triển. Bên cạnh lợi thế về cảnh quan thiên nhiên, địa phương cũng sở hữu một hệ thống tài nguyên văn hóa phong phú, gắn chặt với đời sống thường nhật của người dân, từ kiến trúc nhà ở, lễ hội, diễn xướng dân gian, nghề thủ công, đến ẩm thực và tri thức bản địa.

Những nét đẹp trong sinh hoạt cộng đồng của đồng bào Sán Chỉ và các dân tộc ở xã Bình Liêu gắn với cuộc sống hằng ngày là nguồn nguyên liệu quý để thúc đẩy phát triển du lịch cộng đồng.

Vấn đề đặt ra là làm thế nào để những giá trị văn hóa gần gũi ấy được chuyển hóa thành sản phẩm, mang lại sinh kế cho cộng đồng. Theo PGS.TS Phạm Hồng Long (Khoa Du lịch học, Trường Đại học KHXH&NV, Đại học Quốc gia Hà Nội), Bình Liêu đang sở hữu một lợi thế đặc biệt so với nhiều địa phương phát triển du lịch cộng đồng hiện nay, đó là văn hóa đậm đà bản sắc vẫn diễn ra tự nhiên trong đời sống, khác biệt với xu hướng thương mại hóa ở nhiều nơi. Đây là nền tảng quan trọng để phát triển du lịch cộng đồng. Nếu biết cách tổ chức, kể câu chuyện và kết nối trải nghiệm, những giá trị đó hoàn toàn có thể chuyển hóa thành sản phẩm du lịch có giá trị gia tăng cao mà không cần “sân khấu hóa”, hay làm biến dạng văn hóa.

Thực tế cho thấy, đời sống văn hóa của các cộng đồng dân tộc ở Bình Liêu có nhiều giá trị đặc sắc, có thể phát triển thành sản phẩm du lịch. Với người Tày, các yếu tố như không gian thôn, bản, kiến trúc nhà truyền thống, hát then - đàn tính và lễ hội Lồng Tồng hoàn toàn có thể trở thành nền tảng cho mô hình homestay gắn với trải nghiệm văn hóa. Khi du khách cùng gia chủ sinh hoạt, nấu ăn, nghe hát then và nghe kể câu chuyện về ngôi nhà, không gian sống truyền thống sẽ được chuyển hóa thành trải nghiệm văn hóa chân thực, giàu cảm xúc.

Đối với cộng đồng người Sán Chỉ ở Húc Động, văn hóa gắn chặt với thiên nhiên và lao động sản xuất. Lễ hội soóng cọ, kiến thức trồng dong riềng và nghề làm miến dong thủ công là nền tảng thuận lợi để phát triển du lịch nông nghiệp - trải nghiệm, qua các hoạt động như tham gia làm miến, thưởng thức ẩm thực bản địa, kết hợp tham quan thác Khe Vằn và giao lưu văn nghệ dân gian, qua đó gia tăng giá trị nông sản và lan tỏa văn hóa lao động.

Trong khi đó, cộng đồng người Dao mang đến chiều sâu tâm linh và tri thức bản địa đặc sắc, nổi bật với những bài thuốc tắm lá, kỹ thuật sử dụng thảo dược rừng và nghi lễ vòng đời như lễ cấp sắc. Nếu được khai thác tinh tế qua các trải nghiệm chăm sóc sức khỏe, tìm hiểu văn hóa và diễn xướng có thuyết minh, những giá trị này có thể trở thành sản phẩm du lịch đặc thù, vừa hấp dẫn du khách, vừa giữ được sự tôn nghiêm của di sản.

Các trận đấu bóng đá nữ mang đậm nét văn hóa bản địa của đồng bào DTTS trên địa bàn xã Bình Liêu đang trở thành "kênh" thu hút đông đảo du khách.

Một hướng đi khả thi trong phát triển du lịch cộng đồng từ đời sống văn hóa là khai thác ẩm thực địa phương. Ẩm thực Bình Liêu hội tụ nhiều giá trị: Sản phẩm đặc trưng gắn với đời sống dân tộc; không gian trải nghiệm như đồ xôi ngũ sắc, gói bánh, nấu ăn truyền thống; chợ phiên vùng cao gắn với giao lưu văn hóa... Việc gắn ẩm thực với câu chuyện văn hóa sẽ giúp gia tăng giá trị trải nghiệm và khả năng chi tiêu của du khách.

Tuy nhiên, theo PGS.TS Phạm Hồng Long và nhiều chuyên gia khác, thách thức lớn nhất của Bình Liêu hiện nay không phải là thiếu tài nguyên, mà là hạn chế trong việc chuyển hóa các giá trị văn hóa thành sản phẩm du lịch có cấu trúc. Nhiều hoạt động còn rời rạc, thiếu liên kết theo chuỗi trải nghiệm và phụ thuộc nhiều vào mùa vụ. Để khai thác hiệu quả tài nguyên văn hóa và phát triển du lịch cộng đồng bền vững, cần sự phối hợp đồng bộ giữa chính quyền, doanh nghiệp và người dân. Chính quyền giữ vai trò quy hoạch, hỗ trợ cơ chế và nguồn lực; doanh nghiệp kết nối thị trường, xây dựng sản phẩm; người dân là chủ thể trực tiếp tham gia, hưởng lợi và gìn giữ văn hóa.

Tạ Quân