Giữ hồn văn hóa Cơ Tu

Già Bríu Pố biểu diễn điệu tù và của người Cơ Tu. Ảnh: Tấn Thành.

Tiếng sáo se duyên

Chúng tôi tìm đến căn nhà nhỏ của già Bríu Pố nằm nép mình bên sườn núi hoang sơ. Không gian nơi đây vẫn còn phảng phất những vết tích đau thương từ trận hỏa hoạn dữ dội xảy ra vào nhà ông cuối năm ngoái. Dẫu vậy, đứng trước những mất mát lớn lao về vật chất lẫn tinh thần, già vẫn giữ được một sự điềm tĩnh hiếm có của bậc cao niên trải đời.

Già Bríu Pố chậm rãi lấy ra cây sáo vừa được chính tay mình tỉ mẩn làm ra. Đây là cây sáo được làm bằng một thanh trúc già chọn lọc kỹ lưỡng, dài hơn bốn gang tay. Thân sáo được chạm khắc những đường nét hoa văn tinh xảo, mang đậm dấu ấn bản sắc vùng cao. Khi già Bríu Pố đưa sáo lên môi, một làn điệu cổ xưa lập tức vang lên, vừa mộc mạc lại vừa sâu xa, cuốn hút.

Đối với ông, âm thanh ấy không đơn thuần là tiếng nhạc cụ thông thường. Đó là lời tự sự, là tiếng lòng của ông cùng mọi người với núi rừng, gợi nhớ về những mối tình son trẻ đầy hoài niệm của người Cơ Tu xưa, nơi tiếng sáo từng đóng vai trò như một nhịp cầu se duyên đầy thơ mộng. Bởi tiếng sáo chính là tiếng lòng, là phương thức tinh tế để những người trẻ tuổi gửi gắm tâm tư, tình cảm thầm kín vào những đêm trăng sáng giữa đại ngàn bao la. Những giai điệu thi vị ấy, theo năm tháng chảy trôi, đã kết tinh thành ký ức chung không thể phai mờ của cả cộng đồng.

Sau một hồi biểu diễn tiếng sáo du dương trầm bổng, già Bríu Pố nở nụ cười hiền hậu, bồi hồi nhớ lại thời trai trẻ: “Ngày xưa, ở cái bản này, chàng trai nào biết thổi sáo, biết ngân nga những giai điệu đi vào lòng người thì rất dễ tìm được vợ. Nhiều cô gái trong làng vì mến cái tài, cái tình gửi gắm qua tiếng sáo mà thương, rồi nên duyên chồng vợ, cùng nhau xây dựng tổ ấm hạnh phúc”.

Già Bríu Pố không chỉ có tài năng biểu diễn xuất sắc sáo trúc, mà còn ở nền tảng tri thức vô cùng hiếm có. Già chính là người con Cơ Tu đầu tiên tại địa phương vinh dự sở hữu tấm bằng đại học chính quy. Chính cái nôi tri thức hiện đại ấy đã giúp già không chỉ hiểu sâu sắc về cội nguồn văn hóa, mà còn biết cách hệ thống hóa, tư liệu hóa và lưu giữ các giá trị truyền thống của dân tộc mình một cách khoa học, bài bản nhất. Theo đó, những bài học, những câu chuyện di sản mà ông truyền lại cho thế hệ sau vì thế không dừng lại ở mức độ ký ức truyền miệng mơ hồ, mà là những tri thức có chiều sâu học thuật và giá trị thực tiễn cao. Mỗi một món nhạc cụ đều ẩn chứa sau nó một câu chuyện nhân văn, một lát cắt vô cùng sống động về đời sống sinh hoạt và tâm linh của cư dân đại ngàn.

Giữ lửa cho mai sau

Không chỉ dừng lại ở việc biểu diễn thuần thục, già Bríu Pố còn là một bậc thầy trong việc chế tác nhạc cụ thủ công. Từ khâu lặn lội vào rừng sâu chọn lựa nguyên liệu tre, trúc, sừng trâu, cho đến khâu tạo hình thô và đặc biệt là kỹ thuật chỉnh âm vô cùng phức tạp. Với già, mỗi một món nhạc cụ sau khi hoàn thành không phải là vật vô tri vô giác, mà là một “thực thể có hồn”, cần được người làm lẫn người chơi hiểu rõ và trân trọng như một sinh mệnh.

Suốt nhiều thập kỷ qua, già Bríu Pố đã lặng lẽ, bền bỉ đi qua khắp các bản làng xa xôi từ Nam ra Bắc để học hỏi, điền dã và sưu tầm những giá trị văn hóa phi vật thể quý giá của dân tộc mình. Những chuyến đi không mệt mỏi ấy đã giúp già tích lũy được một kho tàng tri thức khổng lồ, đồng thời kịp thời “gom nhặt” lại từng mảnh ký ức văn hóa đang có nguy cơ bị mai một, lãng quên trước làn sóng chuyển dịch và nhịp sống hiện đại hóa ngày nay.

Toàn bộ những hiểu biết sâu rộng về văn hóa của người Cơ Tu đã được già cẩn thận ghi chép, hệ thống hóa lại trong hàng chục cuốn sổ tay. Từ quy trình chế tác tỉ mỉ các loại nhạc cụ, lời của những làn điệu dân ca cổ, cho đến các phong tục tập quán, nghi lễ hiến tế tâm linh… tất cả từng được ông nâng niu lưu giữ như một kho báu tư liệu vô giá của gia đình và dòng họ.

Thế nhưng, cơn hỏa hoạn nghiệt ngã vào cuối năm ngoái đã thiêu rụi và cuốn đi gần như toàn bộ những cuốn sổ tay tâm huyết ấy của già. Khi nhắc lại chuyện cũ, ánh mắt già thoáng chút đượm buồn, nhưng ông chỉ trầm giọng chia sẻ bằng một thái độ đầy lạc quan, kiên cường: “Tài sản mất đi thì tiếc thật, nhưng cái chữ, cái văn hóa nó nằm ở trong cái đầu mình rồi. Cái gì mình còn nhớ được thì mình sẽ viết lại, làm lại, rồi đem dạy lại cho con cháu trong bản, lo gì không giữ được”.

Vào năm 2019, già đã xuất sắc đoạt giải Nhất tại Hội trại sáng tác điêu khắc tượng gỗ người Cơ Tu diễn ra tại thành phố Đà Nẵng với tác phẩm điêu khắc mang tên “Mẹ rừng” - một tác phẩm đầy tính nhân văn và triết lý sâu sắc. Cũng trong khoảng thời gian vinh quang này, với những đóng góp to lớn không ngừng nghỉ cho cộng đồng, già Bríu Pố đã vinh dự được Nhà nước phong tặng danh hiệu cao quý: Nghệ nhân Ưu tú.

Để tiếp nối, giữ gìn văn hóa của người Cơ Tu, già Bríu Pố đang kiên nhẫn, hướng dẫn cho lớp thanh thiếu niên cách cầm sáo, cách lấy hơi, thổi sáo, cách cảm nhận từng nhịp điệu bài chiêng và hiểu sâu sắc về cái hay, cái đẹp trong văn hóa của chính dân tộc mình. Nhiều thanh niên trong làng, từ chỗ ban đầu còn thờ ơ, xa lạ với truyền thống, thì nay dưới sự chỉ dạy của già đã biết cầm sáo thổi đúng nhạc điệu, biết đánh chiêng rộn ràng vào ngày hội. Và điều quan trọng hơn cả là họ đã bắt đầu biết tự hào, biết trân trọng bản sắc văn hóa độc đáo của dân tộc mình.

Tấn Thành