Giữ gìn di sản văn hóa Dù kê của đồng bào Khmer

Một cảnh trong vở diễn “Hoàng tử Vê Son Đo” do Đoàn Nghệ thuật Khmer Ánh Bình Minh biểu diễn. Ảnh: Mỹ Xuyên

Nghệ thuật diễn xướng dân gian độc đáo

Những năm cuối của thế kỷ trước, mỗi dịp lễ hội của đồng bào Khmer, loại hình nghệ thuật sân khấu Dù kê như một món ăn tinh thần không thể thiếu. Sân khấu được dựng đơn sơ trên sân chùa với phông màn mang tính ước lệ, các nghệ sĩ của đoàn nghệ thuật Dù kê say mê trình diễn.

Nghệ thuật sân khấu Dù kê là loại hình diễn xướng dân gian độc đáo, kết hợp âm nhạc, ca kịch dân gian, múa, đọc thơ, vũ thuật, hóa trang, hội họa mang đặc trưng của đồng bào Khmer. Không chỉ hàm chứa giá trị nghệ thuật đặc sắc, Dù kê còn gắn liền với quá trình hình thành, phát triển của vùng đất Tây Nam bộ.

Nghệ sĩ Ưu tú Thạch Sết, nguyên Trưởng đoàn Nghệ thuật Khmer Ánh Bình Minh, tỉnh Vĩnh Long nói: “Đề tài và nội dung kịch bản của nghệ thuật sân khấu Dù kê rất phong phú và mang tính giáo dục cao. Các vở diễn đều mang tinh thần hướng thiện, ca ngợi cái tốt, cái đẹp, lên án cái ác, cái xấu và bao giờ cũng kết thúc có hậu. Trang phục trong nghệ thuật Dù kê đa dạng, nếu là tuồng cổ, hoàng tử đầu đội vương miện có gắn 2 lông cò; còn vai phù thủy thì đội vương miện thấp hơn, nhưng dưới chiếc vương miện có một khăn tròn và được vẽ hình cánh bướm có răng nanh. Diễn viên nữ cổ tay và cổ chân đều mang vòng. Chính vì vậy, chỉ cần nhìn cách hóa trang là nhận ngay nhân vật thuộc thiện hay ác”.

Ông Thạch Bồi, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch tỉnh Vĩnh Long cho biết: “Nghệ thuật sân khấu Dù kê có nhiều ưu thế, bởi tiếp nhận những tinh hoa của nghệ thuật khác, tạo sự giao lưu văn hóa với những tinh hoa nghệ thuật của người Kinh, người Hoa... Nội dung kịch bản của nghệ thuật sân khấu Dù kê vừa thể hiện được đề tài cổ điển, dân gian, vừa thể hiện được đề tài xã hội đương đại”.

Thường mỗi khi có lễ hội là có sự góp mặt của các đoàn nghệ thuật sân khấu Dù kê, tạo thêm không khí vui tươi, phấn khởi cho đồng bào Khmer. Ông Thạch Khâm, ở ấp Phnor Kom Pôt, xã Ngọc Tố, thành phố Cần Thơ cho hay: Cứ nghe tin có biểu diễn Dù kê là bà con Khmer đi xem. Trước đây, vài phum sóc có gánh hát Dù kê, diễn viên là những nông dân “chân lấm tay bùn”, ngày ngày ra đồng cấy lúa, làm cỏ, be bờ, tát nước, tối về hóa trang thành những ông hoàng, bà chúa say sưa diễn trên sân khấu góp vui cho mọi người. Về sau, do những lo toan bộn bề của cuộc sống, nhiều gánh hát Dù kê đã rã gánh.

Nỗ lực bảo tồn di sản văn hóa

Những năm gần đây, nghệ thuật sân khấu Dù kê đang bị mai một và đối mặt với nhiều nguy cơ mất dần trong chính cộng đồng người Khmer. Ở Đồng bằng sông Cửu Long hiện nay, Đoàn Nghệ thuật Ánh Bình Minh là đơn vị đi đầu trong việc bảo tồn các loại hình nghệ thuật truyền thống của dân tộc Khmer, trong đó có Dù kê. Hằng năm, đoàn đều phục dựng, sáng tác nhiều kịch bản Dù kê mới và tổ chức hàng chục chuyến lưu diễn phục vụ bà con Khmer khắp Đồng bằng sông Cửu Long. Điểm nổi bật ở Đoàn Nghệ thuật Khmer Ánh Bình Minh là quan tâm đào tạo thế hệ kế thừa. Các lớp đào tạo múa Khmer, hát Dù kê thường xuyên được tổ chức đã góp phần gieo những hạt mầm mới cho nghệ thuật Dù kê.

Nghệ sĩ Ưu tú Thạch Sung, Trưởng đoàn Nghệ thuật Khmer Ánh Bình Minh chia sẻ: “Dù kê là sản phẩm văn hóa tinh thần tiêu biểu mang tính đặc trưng với mối quan hệ đoàn kết, giao lưu qua cuộc sống xen cư, sinh tồn của ba dân tộc Kinh - Khmer - Hoa từ bao đời nay. Loại hình nghệ thuật này đã góp phần quan trọng vào việc tuyên truyền, giáo dục, tăng cường vun đắp mối quan hệ đoàn kết gắn bó giữa các dân tộc”.

Ông Hữu Trung, Trưởng đoàn Nghệ thuật Khmer tỉnh Cà Mau cho biết: “Thời gian gần đây, sự bùng nổ của các loại hình giải trí hiện đại, sức hấp dẫn của phương tiện nghe nhìn, nên nghệ thuật sân khấu Dù kê của đồng bào Khmer ở tỉnh Cà Mau đang đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức. Các nghệ nhân, nghệ sĩ gạo cội ngày càng thưa dần, trong khi đó, đội ngũ kế thừa chưa được đào tạo bài bản. Phương thức sưu tầm lưu trữ và truyền bá còn nhiều hạn chế. Việc đầu tư viết kịch bản, dàn dựng và biểu diễn các vở diễn mới chưa đáp ứng nhu cầu của công chúng. Nhằm khôi phục nghệ thuật sân khấu Dù kê, Đoàn Nghệ thuật Khmer tỉnh Cà Mau luôn nỗ lực hết mình để đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn cho các diễn viên trong đoàn. Qua đó, đoàn đã lên kế hoạch đi trình diễn Dù kê tại một số địa phương có đông đồng bào Khmer sinh sống. Đặc biệt mới đây, đoàn đã phục dựng chương trình nghệ thuật sân khấu Dù kê tại ấp Cây Khô, xã Hồ Thị Kỷ với kịch bản “Hương sắc tình quê”, nhận được nhiều lời khen ngợi của người dân”.

Nghệ thuật sân khấu Dù kê hiện nay luôn được quan tâm cải tiến để nâng cao chất lượng nghệ thuật trên các mặt: Biên kịch, đạo diễn dàn dựng, thiết kế cảnh trí sân khấu, phục trang, âm nhạc, nghệ nhân, diễn viên... Tại đoàn nghệ thuật chuyên nghiệp của các tỉnh, các diễn viên được hưởng lương theo quy định; còn các nghệ nhân, diễn viên của các đoàn Dù kê tư nhân phải tìm các công việc khác để mưu sinh và khi tìm được công việc thích hợp, họ có thể bỏ nghề dù rất yêu thích loại hình nghệ thuật truyền thống này.

Ông Lưu Thanh Hùng, Trưởng đoàn Nghệ thuật Khmer thành phố Cần Thơ nói: “Trong giai đoạn hội nhập và phát triển hiện nay, phạm vi hoạt động và số lượng khán giả xem nghệ thuật sân khấu Dù kê ngày càng bị thu hẹp dần. Số lượng tác giả, tác phẩm cho kịch bản Dù kê hiện nay chỉ đếm trên đầu ngón tay, trong đó, số nghệ sĩ trẻ được truyền nghề tiếp nối thế hệ đi trước cũng không còn nhiều như trước đây. Ngoài khán giả lớn tuổi, lớp trẻ ít quan tâm đến nghệ thuật truyền thống của dân tộc mình, dẫn đến nguy cơ loại hình nghệ thuật này bị mai một”.

Mỹ Xuyên