Cỗ Tết xứ Mường - Phú Thọ
Mâm cỗ Tết với nhiều món đặc trưng của đồng bào Mường.
Cỗ Tết trước hết được dùng để dâng cúng tổ tiên. Sau nghi lễ, con cháu quây quần bên mâm cỗ, cùng thưởng thức và chúc nhau những điều tốt đẹp trong năm mới. Không gian Tết vì thế luôn đậm tính cộng đồng, gắn bó, chan hòa. Ở nhiều bản Mường, sau lễ cúng trong từng gia đình, bà con còn tổ chức ăn Tết chung, mời nhau chén rượu cần, cùng hát dân ca, đánh cồng chiêng, tạo nên không khí rộn ràng, ấm áp.
Điểm dễ nhận biết nhất trong cỗ Tết của đồng bào Mường là mâm cỗ được bày trên lá. Mâm cỗ lá không chỉ mang tính tiện dụng, gần gũi với thiên nhiên mà còn thể hiện quan niệm sống hài hòa với đất trời của người Mường. Lá chuối rừng sau khi chặt về được cắt tỉa phù hợp với kích thước mâm cỗ và đem hơ qua lửa làm tăng độ dẻo mềm cho lá.
Hương vị lá chuối rừng quyện với hương vị của các món ăn sẽ tạo nên một hương vị đậm đà khó quên trong lòng thực khách. Việc bày cỗ trên lá đã trở thành nét văn hóa đặc trưng, gắn liền với các nghi lễ quan trọng như Tết Nguyên đán, lễ cơm mới, lễ mừng nhà mới.
Phụ nữ xã Khả Cửu cùng nhau chế biến món xôi ngũ sắc.
Mâm cỗ Tết không quá cầu kỳ về hình thức, nhưng rất chỉn chu trong cách sắp đặt. Ở vị trí trung tâm là xôi nếp, biểu tượng cho sự no đủ, gắn với nền nông nghiệp lúa nước. Xôi được đồ từ nếp nương, hạt tròn, thơm dẻo, đôi khi nhuộm màu tự nhiên từ lá cây rừng để tạo nên xôi ngũ sắc, thể hiện ước vọng về sự hài hòa của đất - trời - con người.
Bên cạnh xôi là thịt lợn luộc, cá suối, chả cuốn lá bưởi, rau đồ và các món canh truyền thống. Mỗi món ăn đều mang ý nghĩa riêng, phản ánh sinh hoạt, môi trường sống và tri thức ẩm thực của cộng đồng.
Mâm cỗ Tết được trình bày đẹp mắt.
Chị Đinh Thị Thanh Hà - CLB Văn hóa dân tộc Mường Khả Cửu chia sẻ: Ẩm thực của người Mường nơi đây rất phong phú. Từ xôi, cơm lam ngũ sắc, nộm củ nâu, thịt chua, các suối nướng, chúng tôi sử dụng nhiều loại củ, lá rừng làm gia vị chế biến giúp cho các món ăn thêm hấp dẫn, tạo nên hương vị đặc trưng của núi rừng.
Trong cỗ Tết của người Mường, nhiều món ăn mang đậm bản sắc văn hóa bởi chỉ cần nhắc tới là gợi nhớ không khí Tết bản Mường. Bánh uôi là một trong những món tiêu biểu như vậy. Bánh uôi thường được làm từ gạo nếp xay nhuyễn, nhân bánh được làm từ đậu xanh, vừng rang. Những chiếc bánh thể hiện sự khéo léo của người phụ nữ Mường. Một món ăn khác không thể thiếu là chả cuốn lá bưởi.
Thịt lợn được băm hoặc xay nhuyễn, trộn gia vị, cuốn trong lá bưởi rồi hấp chín. Hương thơm dịu của lá bưởi hòa quyện với vị béo của thịt tạo nên nét đặc trưng riêng, khó lẫn với ẩm thực vùng khác. Cùng với đó là rượu cần - thứ đồ uống gắn liền với lễ Tết, hội hè. Rượu cần không chỉ để uống mà còn là phương tiện giao tiếp, kết nối, thể hiện tinh thần cộng đồng, đoàn kết của người Mường.
Xôi ngũ sắc hoặc cơm lam ngũ sắc là món ăn không thể thiếu của đồng bào Mường trong các dịp lễ Tết, cưới hỏi. Năm màu của xôi là xanh, đỏ, vàng, tím, trắng tượng trưng cho ngũ hành: Kim, mộc, thủy, hỏa, thổ. Những sắc màu này được tạo nên từ các loại hoa, lá trong tự nhiên. Sắc màu của xôi còn thể hiện những ước vọng của người Mường về một cuộc sống hài hòa với trời đất, sự sum vầy của gia đình, sự gắn kết của cộng đồng và sự may mắn trong cuộc sống.
Trong mâm cỗ không thể thiếu món đặc trưng - đó là rau xôi rau đồ) với nguyên liệu là các loại rau, lá dễ kiếm như bắp bi chuối; lá, hoa đu đủ; rau ngót; quả cà, rau tầm bóp, các loại rau tập tàng... Khi hái về, các loại rau quả này được trộn lẫn, rửa sạch rồi thái nhỏ trước khi cho vào đồ. Rau đồ trong khoảng 20 phút để giữ được màu xanh và có vị ngọt xen chút vị đắng nhẹ.
Nhịp sống hiện đại, sự giao thoa văn hóa khiến nhiều gia đình trẻ giản lược nghi lễ, mâm cỗ Tết cũng có những thay đổi nhất định. Để giữ gìn bản sắc dân tộc, các địa phương có đông đồng bào Mường sinh sống đã chú trọng công tác bảo tồn văn hóa gắn với phát triển du lịch cộng đồng, du lịch trải nghiệm. Một số mô hình du lịch cộng đồng đã đưa hoạt động cùng người dân chuẩn bị cỗ Tết, nấu ăn, thưởng thức ẩm thực Mường vào chương trình, vừa tạo sinh kế, vừa góp phần giữ gìn bản sắc.
Các món ăn đặc trưng của người Mường.
Cỗ Tết của đồng bào dân tộc Mường vì thế không chỉ là câu chuyện của quá khứ, mà đang hiện diện trong đời sống hôm nay với những cách thích ứng linh hoạt. Giữ được hồn cốt của mâm cỗ lá, của những món ăn truyền thống, đồng thời biết chọn lọc, tiếp thu cái mới một cách hài hòa chính là con đường để văn hóa Mường tiếp tục lan tỏa trong không gian văn hóa chung.
Từ mâm cỗ ngày Tết, có thể thấy rõ sức sống của văn hóa Mường - một sức sống được nuôi dưỡng bằng ký ức cộng đồng, bằng trách nhiệm của mỗi gia đình, mỗi bản làng. Và chính trong sự quây quần bên mâm cỗ Tết ấy, bản sắc văn hóa lại được trao truyền, gìn giữ, để Tết Mường mãi là một phần không thể thiếu trong đời sống tinh thần của vùng Đất Tổ hôm nay.
Phương Thanh
