Tuyên Quang: Giữ sắc thổ cẩm Dao Đỏ
Các thành viên Câu lạc bộ thêu thổ cẩm thôn Thôm Luông cùng nhau thêu, trao đổi kinh nghiệm gìn giữ nghề truyền thống.
Giữ hồn dân tộc
Toàn thôn có 165 hộ với 782 khẩu, tỷ lệ người dân là dân tộc Dao chiếm trên 95%. Dù đời sống còn nhiều khó khăn, bà con nơi đây vẫn gìn giữ được nhiều nét văn hóa truyền thống đặc sắc, trong đó có nghề thêu thổ cẩm.
Với người Dao Đỏ, trang phục truyền thống không đơn thuần để mặc mà còn là niềm tự hào, dấu ấn nhận diện văn hóa dân tộc. Trong lễ cưới, lễ Cấp sắc, Tết cổ truyền hay ngày hội bản làng, phụ nữ Dao Đỏ đều khoác lên mình những bộ trang phục thêu tay cầu kỳ với gam màu đỏ nổi bật. Mỗi bộ trang phục đều lưu giữ những giá trị văn hóa của người Dao Đỏ qua nhiều thế hệ.
Dù đã ngoài 60 tuổi, bà Hoàng Thị Lai vẫn thoăn thoắt đôi tay xỏ kim, phối chỉ. Theo bà Lai, để hoàn thành một bộ trang phục truyền thống phải mất vài tháng với nhiều công đoạn tỉ mỉ. Trên mỗi bộ trang phục là những họa tiết cầu kỳ kết hợp cùng trang sức bạc. Nhiều họa tiết như ngôi sao nhiều cánh tượng trưng cho sức mạnh của thiên nhiên, vũ trụ và khát vọng về cuộc sống đủ đầy, bình yên.
“Trước đây phụ nữ Dao Đỏ hầu như ai cũng biết quay sợi, dệt vải, nhuộm chàm, thêu trang phục. Trước khi về nhà chồng, người con gái phải tự tay chuẩn bị quần áo cho mình và gia đình. Vì vậy, nghề thêu không chỉ là công việc thường ngày mà còn là thước đo sự khéo léo, đảm đang của người phụ nữ”, bà Lai cho biết thêm.
Đến nay, nhiều gia đình ở Thôm Luông vẫn duy trì việc truyền nghề cho con cháu. Ngoài giờ học hay những ngày cuối tuần, nhiều em nhỏ từ 7 - 8 tuổi đã được bà, mẹ cầm tay hướng dẫn từng đường kim, mũi chỉ. Những họa tiết trên khăn đội đầu, dây thắt lưng, yếm áo như hình con chim, cây lá, bông hoa, cái bừa… đều gắn với đời sống lao động, tín ngưỡng và phong tục lâu đời của người Dao Đỏ.
Phụ nữ Dao Đỏ ở thôn Thôm Luông mặc trang phục truyền thống trong những dịp lễ, Tết và ngày hội của bản làng.
Tạo sinh kế từ nghề truyền thống
Từ những buổi ngồi thêu cùng nhau để trao đổi kinh nghiệm, chị Bàn Thị Chiều đã vận động nhiều phụ nữ trong thôn tham gia giữ nghề. Tháng 9-2022, Câu lạc bộ thêu thổ cẩm thôn Thôm Luông được thành lập với 22 thành viên, đến nay đã phát triển lên hơn 40 thành viên, duy trì sinh hoạt định kỳ mỗi tháng hai lần.
Theo chị Bàn Thị Chiều, Chủ nhiệm Câu lạc bộ, từ khi thành lập, nhiều chị em có việc làm ổn định, thu nhập từ 4 - 6 triệu đồng/người/tháng. Các sản phẩm làm ra chủ yếu theo đơn đặt hàng nên luôn trong tình trạng không đủ đáp ứng nhu cầu thị trường. Không ít hộ gia đình đã cải thiện cuộc sống, từng bước thoát nghèo nhờ nghề thêu thổ cẩm.
Chị Triệu Thị Hương chia sẻ, trước đây gia đình thuộc diện hộ nghèo, cuộc sống phụ thuộc hoàn toàn vào nương rẫy nên rất khó khăn. Từ ngày tham gia câu lạc bộ, ngoài thời gian làm ruộng, chị tranh thủ thêu thổ cẩm để tăng thu nhập. Mỗi tháng, chị có thêm vài triệu đồng từ nghề thêu, đủ trang trải cuộc sống gia đình. “Có thêm thu nhập, lại được giao lưu, học hỏi nên tôi rất vui”, chị Hương nói.
Hiện nay, các sản phẩm thổ cẩm ở Thôm Luông ngày càng đa dạng như quần áo truyền thống, túi đeo, khăn, dây thắt lưng, móc chìa khóa… Một bộ trang phục hoàn chỉnh có giá từ 9,5 - 11 triệu đồng, túi đeo khoảng 400 nghìn đồng, nhiều sản phẩm nhỏ có giá chỉ vài chục nghìn đồng nên phù hợp với nhu cầu của du khách và thị trường. Sản phẩm được tiêu thụ tại nhiều tỉnh như: Cao Bằng, Thái Nguyên, Lạng Sơn, Lai Châu…
Đồng chí Nguyễn Anh Dũng, Chủ tịch UBND xã Thượng Nông cho biết, địa phương có nhiều giá trị văn hóa truyền thống được lưu giữ như trang phục, nhà sàn, ẩm thực, hát Páo dung, múa chuông, lễ hội giã cốm… Đây là lợi thế để phát triển du lịch cộng đồng gắn với tiêu thụ sản phẩm địa phương. Xã cũng đang định hướng phát triển nghề thêu thổ cẩm gắn với sản phẩm OCOP nhằm nâng cao thu nhập và giảm nghèo bền vững cho người dân.
Không chỉ tạo việc làm, tăng thu nhập cho phụ nữ vùng cao, nghề thêu thổ cẩm còn góp phần gìn giữ những giá trị văn hóa của người Dao Đỏ. Giữa nhịp sống hiện đại, những người phụ nữ ở Thôm Luông vẫn bền bỉ bên đường kim mũi chỉ, giữ cho sắc màu thổ cẩm truyền thống không phai giữa bản vùng cao.
Bài, ảnh: Như Quỳnh
