Giữ “hồn đất, vị quê” qua nghề làm cá thính truyền thống ở Phú Thọ

Bà Trần Thị Thực, thôn Minh Chủ, xã Tiên Lữ đã có gần 40 năm gắn bó với nghề làm cá thính.

Nghệ thuật của sự tỉ mỉ từ "hồn cốt” quê hương

Xã Tiên Lữ vốn có địa hình trũng thấp, vào mùa mưa, đồng ruộng thường xuyên ngập nước, mỗi năm bà con chỉ cấy được một vụ lúa. Thế nhưng, thiên nhiên lại ban tặng cho vùng đất này nguồn thủy sản tự nhiên dồi dào. Để giải quyết bài toán mưu sinh khi cá đánh bắt được không kịp tiêu thụ, người dân đã sáng tạo ra phương pháp muối cá với thính.

Sinh ra và lớn lên tại thôn Minh Chủ, xã Tiên Lữ, bà Trần Thị Thực đã có gần 40 năm gắn bó với nghề. Với bà, cá thính không chỉ là miếng ăn, mà là “hồn cốt” của quê hương. Bà bộc bạch: "Để có những mẻ cá thính thơm ngon, người làm nghề phải đặt hết tâm vào đó. Từ việc lựa chọn loại cá mè, cá chép, cá trôi tươi sống, không quá to để dễ ngấm gia vị, đến khâu sơ chế đều đòi hỏi sự cẩn trọng tuyệt đối".

Quy trình chế biến cá thính Tiên Lữ là minh chứng cho sự tài hoa của người nông dân. Sau khi mổ sạch, cá được bóp muối kỹ để khử mùi tanh và làm thịt săn chắc. Song “chìa khóa” làm nên sự khác biệt chính là lớp thính vàng óng. Thính được làm từ ngô hoặc gạo rang xay vỡ, đòi hỏi sự tinh tế để hạt chín đều, dậy mùi thơm mà không bị cháy hay sống. Sự kết hợp giữa thính ngô đậm đà, bùi ngậy và thính gạo thơm dịu tạo nên hương vị riêng biệt cho từng mẻ cá nén.

Sự khéo léo còn thể hiện ở khâu ủ cá. Người dân Tiên Lữ có bí quyết riêng để đảm bảo cá “chín” tự nhiên trong môi trường kín khí. Họ thường lót mo cau sạch, dùng cuộn rơm nếp vò kỹ và nan tre nén chặt miệng chĩnh. Dưới đáy chum còn được lót lớp lá ổi, lá sung hoặc lá vả để tạo hương thơm, chống mốc và ngăn chặn côn trùng. Quá trình ủ kéo dài từ 7 - 10 ngày, thậm chí lên đến vài tháng tùy loại cá, giúp miếng cá chuyển sang màu mận chín, săn chắc mà không cần bất kỳ loại hóa chất bảo quản nào. Chính sự tỉ mỉ, cẩn trọng trong từng khâu vệ sinh từ dao, thớt, chậu, vại đến đôi bàn tay của người chế biến đã tạo nên uy tín cho thương hiệu cá thính nơi đây.

Trước khi muối, cá tươi phải được sơ chế sạch sẽ.

Bản sắc văn hóa trong dòng chảy thời đại

Bà Đặng Thị Luân năm nay hơn 70 tuổi ở thôn Minh Chủ là người có hơn 50 năm “chạm tay” vào từng con cá thính chia sẻ: "Nguồn gốc món ăn này xuất phát từ những mùa lũ về tháng 5, tháng 10 âm lịch. Ngày đó, chợ xa, không có thuyền bè, người dân chỉ còn cách chế biến cá cùng muối, thính và lá ổi. Món đặc sản này có vị ngọt đậm, thính thơm giòn, trở thành hương vị tuổi thơ của bao thế hệ người con Tiên Lữ".

Không chỉ gói gọn trong phạm vi gia đình, cá thính Tiên Lữ nay đã trở thành món quà đặc sản được du khách gần xa săn đón. Chị Trần Thị Thu Hương, du khách từ Hà Nội thích thú cho hay: "Thưởng thức miếng cá thính nướng trên than hoa, mùi thơm nồng nàn của thính rang quyện với vị chua thanh tự nhiên làm vị giác như được đánh thức. Đó là trải nghiệm ẩm thực vô cùng độc đáo, một sự kết hợp hoàn hảo giữa vị mặn của muối, vị béo bùi của cá và vị chát nhẹ của lá ổi, lá sung đi kèm".

Các hộ làm nghề ở Tiên Lữ chủ động cải tiến quy trình chế biến, chú trọng nhãn mác, bao bì, từ đó quảng bá thương hiệu cá thính Tiên Lữ.

Trong bối cảnh thị trường thực phẩm ngày càng đa dạng, các hộ làm nghề ở Tiên Lữ đã chủ động cải tiến quy trình, chú trọng nhãn mác, bao bì để sản phẩm chuyên nghiệp hơn mà vẫn giữ được “hồn cốt” truyền thống. Món ăn này giờ đây không chỉ xuất hiện trong mâm cơm sum vầy của các gia đình địa phương mà còn hiện diện trong các nhà hàng, quán ăn tại Hà Nội và nhiều tỉnh, thành phố lân cận.

Cá thính Tiên Lữ - món ăn độc đáo vùng trung du Phú Thọ.

Giá trị của nghề làm cá thính không chỉ dừng lại ở kinh tế mà còn là sợi dây kết nối giữa quá khứ và hiện tại. Đó là minh chứng cho trí tuệ dân gian, bản sắc văn hóa cần được trân trọng và phát huy. Giữ nghề làm cá thính, người dân Tiên Lữ không chỉ giữ “hồn đất, vị quê” mà còn góp phần lan tỏa giá trị ẩm thực Việt đến với cộng đồng.

Nếu có dịp ghé thăm vùng chiêm trũng Tiên Lữ, du khách sẽ được tận tay nén từng miếng cá, nghe những câu chuyện mộc mạc về tình đất, tình người gửi gắm trong món quà quê dân dã này. Bởi trong mỗi miếng cá thính vàng ruộm, thực khách không chỉ cảm nhận được sự khéo léo, cần cù của người dân mà còn thấy được chiều sâu văn hóa của vùng đất trung du giàu truyền thống.

Ngọc Thắng