Tuyên Quang: Dinh thự họ Vương - từ biểu tượng quyền lực đến di sản văn hóa

Qua những lớp tường đá phủ màu thời gian, mái ngói âm dương trầm mặc và những câu chuyện còn vọng lại giữa thung lũng Sà Phìn, Dinh thự họ Vương hôm nay không đơn thuần là một di tích kiến trúc cổ mà còn là chứng nhân cho những biến động lịch sử, cho tinh thần đoàn kết dân tộc và hành trình gìn giữ hồn cốt văn hóa vùng cao giữa nhịp sống hiện đại.

Kiến trúc độc đáo giữa miền đá xám

Dinh họ Vương tọa lạc tại thung lũng thuộc thôn Sà Phìn, xã Sà Phìn, xung quanh có núi non bao bọc. Đây từng là nơi ở và làm việc của thủ lĩnh người Mông nổi tiếng Vương Chính Đức, người được nhân dân trong vùng tôn kính gọi là “Vua Mèo” nhờ tài lãnh đạo, cai quản một vùng rộng lớn trên địa bàn Cao nguyên đá Đồng Văn. Với kiến trúc độc đáo, mang đậm dấu ấn lịch sử và văn hóa vùng cao, Dinh thự của dòng họ Vương được coi là biểu tượng quyền lực một thời và cả những thăng trầm của một dòng tộc người Mông từng vang danh nơi địa đầu Tổ quốc.

Dinh họ Vương được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia.

Thuyết minh viên Vương Thị Chờ, hậu duệ đời thứ tư dòng họ Vương cho biết: Dinh họ Vương được bắt đầu xây dựng vào năm 1898 và chính thức hoàn thành vào năm 1907, tiêu tốn khoảng 15 vạn đồng bạc trắng Đông Dương, tương đương khoảng 150 tỷ đồng ngày nay. Công trình được thiết kế và xây dựng bởi những người thợ Vân Nam (Trung Quốc) kết hợp với đồng bào người Mông, tạo nên một quần thể kiến trúc rộng hơn 1.200m² trên tổng diện tích khoảng 3.000m². Năm 1993, Dinh họ Vương được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia, trở thành một trong những điểm tham quan có giá trị lịch sử - văn hóa đặc biệt của Hà Giang (cũ) và cả nước.

Toàn bộ dinh thự được chia thành ba khu chính: Tiền dinh, Trung dinh và Hậu dinh. Mỗi khu đều có chức năng riêng, được bố trí khoa học, phù hợp với nhu cầu sinh hoạt, tiếp khách, làm việc và phòng thủ của một gia tộc quyền lực nơi biên viễn.

Điểm đặc biệt của Dinh thự họ Vương nằm ở sự giao thoa hài hòa giữa kiến trúc Trung Hoa cổ điển, phong cách Pháp và bản sắc văn hóa người Mông. Những bức tường đá kiên cố, mái ngói âm dương cổ kính, hệ khung kèo bằng gỗ thông đá quý hiếm tạo nên vẻ uy nghi mà vẫn gần gũi với thiên nhiên vùng cao. Các họa tiết chạm khắc tinh xảo trên cột đá, cửa gỗ hay bậc thềm đều mang dấu ấn riêng, nổi bật là hình hoa anh túc - biểu tượng phản ánh giai đoạn cây thuốc phiện từng đóng vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế vùng cao đầu thế kỷ XX.

Bên trong dinh thự còn lưu giữ nhiều chi tiết hiếm gặp như bể tắm đá, lò sưởi kiểu phương Tây, kho chứa lương thực, kho thuốc phiện và hệ thống vọng gác canh phòng. Bao quanh khu dinh thự là cổng đá kiên cố cùng hai vọng gác được thiết kế để thuận lợi cho việc quan sát và phòng thủ. Tất cả tạo nên dáng dấp của một “pháo đài” giữa cao nguyên đá, vừa bề thế vừa bí ẩn.

Ngày nay, bước qua cánh cổng đá phủ màu thời gian, du khách như được ngược dòng lịch sử để cảm nhận nhịp sống của một gia tộc từng có vị thế đặc biệt nơi miền biên viễn.

Giá trị lịch sử và biểu tượng văn hóa nơi cực Bắc

Không chỉ là nơi sinh sống, Dinh họ Vương còn từng là trung tâm quyền lực của cộng đồng người Mông ở Hà Giang trong suốt nửa đầu thế kỷ XX. Dưới thời Pháp thuộc, gia tộc họ Vương giữ vai trò quan trọng trong việc ổn định tình hình vùng biên giới phía Bắc.

Con trai của Vương Chính Đức là Vương Chí Sình (còn gọi là Vương Chí Thành) sau này tiếp tục kế thừa sự nghiệp của cha. Đặc biệt, ông là người có nhiều đóng góp trong kháng chiến chống thực dân Pháp và có mối quan hệ gần gũi với Hồ Chí Minh. Ông từng được mời về Thủ đô Hà Nội gặp Bác Hồ và tham gia Mặt trận Tổ quốc Việt Nam.

Trong cuộc Tổng tuyển cử tháng 1/1946, Vương Chí Thành trúng cử đại biểu Quốc hội khóa I (1946 - 1960) và tiếp tục tái cử khóa II (1960 - 1964). Ông từng giữ chức Chủ tịch Ủy ban hành chính huyện Đồng Văn và đảm nhiệm nhiều trọng trách khác. Năm 1959, ông được triệu tập về Hà Nội họp Quốc hội, sau đó công tác tại Ủy ban Dân tộc Trung ương. Ông mất năm 1962 tại Hà Nội, sau này được gia đình cải táng về khu vực trước cổng Khu nhà Vương.

Để ghi nhận những đóng góp của ông Vương Chí Thành đối với sự nghiệp đại đoàn kết dân tộc, ngày 31/10/2006, Chủ tịch nước đã truy tặng ông Huân chương Đại đoàn kết dân tộc vì có thành tích xuất sắc trong xây dựng khối đại đoàn kết toàn dân tộc, góp phần vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Hiện nay, trong dinh thự vẫn còn lưu giữ nhiều hiện vật gốc như phản gỗ, cối đá, bếp nấu, tủ quần áo… phản ánh khá rõ nét đời sống sinh hoạt của một gia đình quý tộc người Mông đầu thế kỷ XX. Những câu chuyện về phong thủy chọn đất, về thế núi hình mai rùa bao quanh khu dinh thự hay bức hoành phi “Biên chấn vĩ nghi” do vua Khải Định ban tặng với ý nghĩa “Trấn giữ biên cương hùng mạnh” vẫn được người dân và hướng dẫn viên kể lại đầy tự hào với du khách.

Ngày nay, Dinh thự họ Vương trở thành điểm tham quan nổi bật trên hành trình khám phá Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Cao nguyên đá Đồng Văn. Mỗi năm, nơi đây đón hàng chục nghìn lượt khách trong và ngoài nước đến tìm hiểu văn hóa người Mông và chiêm ngưỡng lối kiến trúc cổ kính hiếm có giữa vùng núi đá. Không chỉ được tận mắt khám phá công trình độc đáo, du khách còn có dịp cảm nhận nhịp sống yên bình của đồng bào vùng cao giữa không gian đá núi hùng vĩ.

Anh Nguyễn Văn Khanh, du khách đến từ Hà Nội chia sẻ: Tôi thực sự ấn tượng trước vẻ đẹp cổ kính, uy nghi của công trình mang đậm dấu ấn lịch sử và văn hóa vùng cao. Không chỉ là một dinh thự độc đáo về kiến trúc, nơi đây còn giúp chúng tôi hiểu thêm về cuộc sống, phong tục và vai trò của dòng họ Vương trong lịch sử. Đặc biệt, không gian giữa núi rừng hùng vĩ tạo cảm giác rất đặc biệt, vừa linh thiêng vừa gần gũi. Qua lời giới thiệu của thuyết minh viên, tôi càng cảm nhận rõ giá trị của di sản và sự nỗ lực của địa phương trong việc gìn giữ, bảo tồn công trình quý báu này. Chuyến tham quan không chỉ là hành trình khám phá văn hóa, mà còn giúp mỗi du khách thêm tự hào về lịch sử, bản sắc dân tộc và những giá trị truyền thống của người dân vùng cao phía Bắc.

Hiện nay, Dinh họ Vương đang được chính quyền địa phương quản lý, bảo tồn và nghiên cứu tu bổ định kỳ nhằm giữ gìn tối đa giá trị nguyên gốc, đồng thời, gắn với phát triển du lịch bền vững. Không chỉ là một điểm đến du lịch, công trình còn là biểu tượng văn hóa - lịch sử giàu giá trị giáo dục truyền thống, góp phần khơi dậy lòng yêu nước, niềm tự hào dân tộc và ý thức gìn giữ di sản nơi địa đầu Tổ quốc.

Xuân Lam