Từ nhận diện giá trị đến kiến tạo tương lai cho di sản Huế
Chiếu của hoàng đế Minh Mạng được trưng bày trong không gian di sản. Ảnh: L. Minh
Trong bối cảnh Huế vừa trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, đồng thời đang hướng tới xây dựng mô hình đô thị di sản tiêu biểu của Việt Nam và khu vực, những vấn đề đặt ra tại hội thảo không chỉ mang ý nghĩa học thuật, mà còn gắn chặt với yêu cầu thực tiễn.
Chính vì vậy, từ phát biểu khai mạc của PGS.TS. Võ Thanh Tùng - Hiệu trưởng Trường đại học Khoa học Huế; báo cáo đề dẫn của TS. Trần Thị Hồng Minh - Trưởng khoa Lý luận chính trị, Trường đại học Khoa học Huế đến các phiên thảo luận chuyên sâu, đều thống nhất một quan điểm: Cần chuyển từ tư duy “bảo tồn di tích” sang tư duy “quản trị di sản”, coi di sản là một hệ sinh thái sống, là nguồn lực nội sinh quan trọng cho phát triển kinh tế - xã hội và nâng cao chất lượng đời sống cộng đồng.
Điểm nổi bật của hội thảo là quy mô học thuật lớn với sự tham gia của nhiều trường đại học, viện nghiên cứu và chuyên gia trong nhiều lĩnh vực như lịch sử, khảo cổ học, triết học, văn hóa học, bảo tàng học, quản lý di sản, lưu trữ học, nhân học và quy hoạch đô thị. Sự đa dạng ấy tạo nên một diễn đàn liên ngành đúng nghĩa, nơi di sản được nhìn nhận không chỉ như những công trình, hiện vật hay ký ức lịch sử, mà còn như một không gian văn hóa đang vận động, tương tác với cộng đồng, công nghệ, kinh tế và môi trường.
Bốn tiểu ban của hội thảo đã phản ánh khá đầy đủ các vấn đề đang đặt ra đối với di sản văn hóa hiện nay. Các tham luận không chỉ tổng kết thực tiễn bảo tồn mà còn đề xuất nhiều mô hình quản trị mới, tiếp cận từ góc nhìn quốc tế, đồng thời đối thoại với những vấn đề cụ thể của Huế. Nhiều ý tưởng mới được đưa ra, từ kinh tế di sản, công nghiệp văn hóa, chuyển đổi số, quản trị dữ liệu di sản, giáo dục di sản, thích ứng với biến đổi khí hậu cho đến phát huy vai trò của cộng đồng trong bảo tồn.
Trong đó, Tiểu ban 3 - nơi tập trung 85 tham luận với 10 tham luận tiêu biểu được trình bày về bảo tồn và phát huy giá trị di sản Huế, đã để lại nhiều dấu ấn học thuật đáng chú ý. Các tham luận đã hình thành một bức tranh khá toàn diện, kết nối giữa lý luận và thực tiễn, giữa lịch sử và hiện đại, giữa di sản vật thể với di sản phi vật thể, giữa quản lý nhà nước với vai trò của cộng đồng.
Du khách chiêm ngắm Bộ tranh “Đại Lễ phục triều đình An Nam” tại Điện Thái Hòa. Ảnh: L. Minh
Điều đáng ghi nhận là nhiều cách tiếp cận mới đã xuất hiện tại diễn đàn. Khái niệm “không gian ký ức sống” được vận dụng khi so sánh Hoàng thành Huế với lâu đài Wawel của Ba Lan, gợi mở khả năng đưa di sản trở thành không gian giáo dục lịch sử và kiến tạo bản sắc đương đại. Quan điểm coi Quần thể di tích Cố đô Huế là một “hệ thống sống và tiến hóa”, hay nhìn nhận văn hóa như một “hàng hóa công toàn cầu” theo tinh thần UNESCO cũng góp phần mở rộng cách tiếp cận truyền thống đối với công tác bảo tồn. Những nghiên cứu về Bài chòi, ẩm thực chay Huế, di sản tư liệu, Nho giáo Triều Nguyễn hay quan hệ giữa Triều Nguyễn với Công giáo đều cho thấy nỗ lực đưa di sản trở về với đời sống, thay vì chỉ tồn tại trong hồ sơ, bảo tàng hay các sự kiện mang tính trình diễn.
Có thể nói, thông điệp lớn nhất của hội thảo là sự dịch chuyển trong tư duy về di sản. Nếu trước đây, mục tiêu chủ yếu là bảo vệ các đối tượng riêng lẻ, thì nay yêu cầu đặt ra là bảo vệ toàn bộ hệ sinh thái di sản; nếu trước đây trọng tâm là gìn giữ vật thể, thì nay phải đồng thời gìn giữ ký ức, tri thức, tập quán, không gian sống và cộng đồng thực hành. Di sản vì thế không còn là “phần còn lại của quá khứ” mà là một nguồn lực đang tiếp tục được sáng tạo và tái tạo trong đời sống đương đại.
Đối với Huế, những gợi mở từ hội thảo có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Thành phố đang đứng trước yêu cầu phải đồng thời giải quyết hai nhiệm vụ: Bảo tồn hệ thống di sản đồ sộ và tạo dựng động lực tăng trưởng mới dựa trên chính nguồn lực văn hóa ấy. Điều này đòi hỏi phải xây dựng mô hình quản trị hiện đại hơn, tăng cường ứng dụng công nghệ số, hình thành cơ sở dữ liệu di sản thống nhất, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, thúc đẩy công nghiệp văn hóa, đồng thời bảo đảm sự tham gia thực chất của cộng đồng. Chỉ khi người dân trở thành chủ thể của di sản, di sản mới thực sự sống và tiếp tục phát huy giá trị lâu dài.
Một điểm đáng trân trọng khác là tinh thần đối thoại cởi mở và hợp tác quốc tế được thể hiện xuyên suốt hội thảo. Các tham luận không chỉ giới thiệu kinh nghiệm của nhiều quốc gia mà còn luôn đặt vấn đề trong bối cảnh đặc thù của Huế, tránh sao chép máy móc các mô hình từ bên ngoài. Chính cách tiếp cận ấy giúp những bài học quốc tế trở thành nguồn tham khảo hữu ích để Huế lựa chọn con đường phát triển phù hợp với điều kiện lịch sử, văn hóa và xã hội của mình.
Tại phiên bế mạc, TS. Lê Hoàng Dũng, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh), đánh giá cao chất lượng học thuật, tinh thần trao đổi cởi mở cũng như những đề xuất thiết thực được đưa ra tại hội thảo.
Đặc biệt, đề xuất để bốn trường đại học của ba trung tâm Hà Nội, Huế và Thành phố Hồ Chí Minh luân phiên đăng cai tổ chức hội thảo định kỳ hai đến ba năm một lần về chủ đề bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa đã nhận được sự đồng tình của nhiều đại biểu. Nếu được triển khai, đây sẽ không chỉ là một diễn đàn học thuật định kỳ mà còn là mạng lưới hợp tác lâu dài giữa các cơ sở đào tạo, nghiên cứu và quản lý di sản của cả nước.
Một hội thảo khoa học chỉ thực sự thành công khi những ý tưởng được chuyển hóa thành chính sách, những khuyến nghị trở thành hành động và những cuộc đối thoại tiếp tục được duy trì sau khi hội thảo kết thúc. Với những kết quả đạt được, hội thảo lần này đã vượt lên khuôn khổ của một hoạt động học thuật thông thường để trở thành một diễn đàn hoạch định tư duy phát triển mới cho di sản văn hóa Việt Nam nói chung và Huế nói riêng.
Đối với Huế, giá trị lớn nhất mà hội thảo để lại có lẽ không chỉ nằm ở số lượng tham luận hay những phát hiện khoa học mới, mà ở sự thống nhất về nhận thức rằng: Di sản là nền tảng của bản sắc, là nguồn lực của sáng tạo, là sức mạnh mềm của địa phương và là vốn quý để kiến tạo tương lai. Khi di sản được bảo tồn bằng tri thức, được phát huy bằng đổi mới sáng tạo và được cộng đồng tiếp tục nuôi dưỡng trong đời sống hằng ngày, Huế sẽ có thêm cơ sở để khẳng định vị thế của một đô thị di sản đặc sắc, đồng thời trở thành một trung tâm nghiên cứu, thực hành và lan tỏa các giá trị văn hóa của Việt Nam trong thời đại mới.
Hương Bình
