Khi du lịch bắt đầu từ bản sắc
Công trình ý nghĩa này cũng tiếp thêm động lực cho dân làng làm du lịch cộng đồng dựa trên nền tảng văn hóa.
Lễ ăn trâu mừng nhà rông mới
Từ ngày hôm trước, con trâu hiến tế mừng nhà rông mới của làng Kép 1 đã được cột vào cột nêu giữa khoảng đất trống.
Nghi thức dựng nêu diễn ra theo những quy tắc riêng, việc chôn cột nêu không dành cho người trẻ mà chỉ được thực hiện bởi hội đồng già làng.
Trong quan niệm của người Jrai, con trâu là cầu nối giữa con người với thần linh. Người làng nhận gạo từ tay già làng, ném vào con vật như gửi đi những điều xui rủi, đón về những điều lành.
Khi nghi lễ cúng nhà rông kết thúc, đầu và đuôi trâu được đặt lên cột nêu, khép lại phần hiến tế, tiếp nối là lời cầu sức khỏe và bình an cho cả cộng đồng.
Thời khắc kết thúc nghi lễ được đánh dấu bằng tiếng kẻng vang lên liên hồi từ phía nhà rông. Người làng từ mọi ngả kéo về, chạm tay vào đuôi trâu. Có những em bé còn say ngủ cũng được mẹ địu đến, nâng bàn tay nhỏ bé chạm vào nghi thức thiêng liêng ấy.
“Người Jrai quan niệm, khi tay phải vuốt vào đuôi con vật được hiến tế, đó cũng là lúc những ước vọng về một cuộc sống bình an, may mắn đã được gửi tới các vị thần” - già làng Rơ Châm Yơm cho hay.
Quang cảnh lễ ăn trâu mừng nhà rông mới của làng Kép 1. Ảnh: M.C
Có mặt trong lễ ăn trâu mừng nhà rông mới của người Jrai làng Kép 1, nhạc sĩ, nhà nghiên cứu văn hóa Linh Nga Niê Kđăm (tỉnh Đắk Lắk) chia sẻ: “Các nghi thức trong lễ mừng nhà rông mới của người Jrai là một chỉnh thể văn hóa rất phong phú, gắn với cồng chiêng và đời sống cộng đồng.
Bên cạnh đó, bà con trong làng vẫn giữ được những giá trị văn hóa nguyên sơ, từ nghệ thuật ẩm thực, kiến trúc nhà ở, nhà mồ gắn với nghi lễ bỏ mả hằng năm, cho đến lễ hội ăn trâu… Đây là điều rất đáng quý, minh chứng cho mạch nguồn văn hóa vẫn liền mạch từ quá khứ đến hôm nay”.
Ngày mừng nhà rông mới còn mở ra cách nhìn sâu hơn về vai trò của công trình này trong đời sống người Jrai. Từ xa xưa, nhà rông là thiết chế xã hội đặc biệt. Đây là nơi bàn mọi việc lớn, nhỏ của làng, là nơi già làng phân xử, giữ gìn trật tự, nếp sống. Cái uy nghi của nhà rông cũng chính là uy quyền mềm của cộng đồng.
Ở một tầng sâu hơn, về phương diện tâm linh, nhà rông là nơi tổ chức những nghi lễ quan trọng nhất, là không gian kết nối con người với thần linh và tổ tiên.
Đó còn là nơi trao truyền các giá trị văn hóa, nơi “học làm người” của những đứa trẻ ngay từ khi lọt lòng mẹ… Chính từ vai trò trung tâm ấy, nhà rông không chỉ là nơi giữ gìn văn hóa truyền thống mà còn trở thành hạt nhân cho phát triển du lịch cộng đồng.
Tạo điều kiện cho cộng đồng làm du lịch
Nhà rông làng Kép 1 thuộc Dự án xây dựng hạ tầng du lịch cộng đồng xã Ia Mơ Nông (huyện Chư Păh cũ, nay là xã Ia Ly), sử dụng nguồn vốn vay của Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) với tổng mức đầu tư trên 12 tỷ đồng.
Với sự đầu tư này, nhà rông mới được xây dựng trong một quần thể gồm nhà trưng bày, không gian sinh hoạt và các hạng mục phụ trợ. Không chỉ là một công trình hạ tầng, đây được kỳ vọng sẽ trở thành điểm nhấn văn hóa cho du lịch cộng đồng.
Từ đây, làng Kép 1 đã có địa điểm cố định để đón khách, giới thiệu các sản phẩm văn hóa đặc sắc của đồng bào dân tộc thiểu số. Các trải nghiệm văn hóa cũng được kết nối liền mạch: Dệt thổ cẩm, giã gạo, đan đát, chế biến ẩm thực…
Du khách thích thú tìm hiểu nghề dệt thổ cẩm ở làng Kép 1. Ảnh: M.C
Chia sẻ sau 1 đêm thức cùng tiếng chiêng ở làng Kép 1, họa sĩ Kiều Đăng, chủ nhân của Homestay & Coffee Làng Hồ (thôn Kon Tum Kơ Pơng, xã Đăk Rơ Wa, tỉnh Quảng Ngãi) cho hay: “Ở đây, văn hóa không bị trình diễn hóa để phục vụ du lịch mà là đời sống thật, là mạch nguồn văn hóa vẫn đang chảy trong từng con người, trong đời sống thường ngày.
Đó cũng là điều khiến du lịch cộng đồng làng Kép 1 trở thành hướng đi bền vững, khi các trải nghiệm đều chạm vào cảm xúc”.
Theo họa sĩ Kiều Đăng, mô hình ở làng Kép 1 gợi ra một cách làm du lịch cộng đồng bền vững: Lấy văn hóa làm gốc, cộng đồng làm dịch vụ và để mọi trải nghiệm được nảy sinh từ chính đời sống bản địa.
Trong bối cảnh Gia Lai đăng cai Năm Du lịch quốc gia 2026, du lịch văn hóa sẽ là một thế mạnh khi hướng phát triển du lịch dựa trên bản sắc đang được định hình rõ nét và mỗi ngôi làng đều là những điểm đến đầy cảm xúc.
Minh Châu
