Khi cộng đồng là chủ thể của di sản
Di sản văn hóa được phát huy trong đời sống đương đại thông qua các hoạt động trải nghiệm, du lịch và sáng tạo. Ảnh: P. Sỹ.
Khơi dậy sức sống di sản trong đời sống hôm nay
Những năm gần đây, nhiều địa phương đã chú trọng khôi phục không gian văn hóa truyền thống, tổ chức các lớp truyền dạy cho thế hệ trẻ và xây dựng những câu lạc bộ thực hành di sản. Từ quan họ, ca trù, hát xoan, đờn ca tài tử đến nghệ thuật xòe Thái, hát Then của đồng bào các dân tộc thiểu số..., thực tiễn cho thấy khi cộng đồng nhận thức rõ giá trị di sản, quá trình gìn giữ và trao truyền sẽ có nền tảng bền vững hơn.
Trong quá trình đó, đội ngũ nghệ nhân giữ vai trò đặc biệt quan trọng. Họ không chỉ lưu giữ những tri thức quý giá mà còn là cầu nối truyền nghề, truyền cảm hứng cho thế hệ trẻ. Dù tuổi cao, nhiều nghệ nhân vẫn miệt mài truyền dạy, đưa di sản đến trường học, trung tâm văn hóa và các hoạt động cộng đồng. Sự tận tâm ấy góp phần nuôi dưỡng tình yêu văn hóa truyền thống và tạo nên sự tiếp nối giữa các thế hệ.
TS Phạm Việt Long - nguyên Chủ tịch Hội đồng Viện Văn hóa và phát triển cho rằng, cộng đồng vừa là chủ thể sáng tạo, vừa là người gìn giữ và trao truyền di sản. Một di sản chỉ thực sự sống khi nó còn hiện diện trong đời sống của cộng đồng, được người dân thực hành, gìn giữ và truyền lại cho các thế hệ sau.
Theo ông Long, cần có chính sách hỗ trợ thiết thực đối với nghệ nhân, người thực hành di sản, khuyến khích việc truyền nghề cho thế hệ trẻ. Khi người dân thấy rằng giữ gìn di sản cũng góp phần nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của chính mình, việc bảo tồn mới có cơ sở bền vững.
Cùng quan điểm, ThS Lương Việt Anh - Phó Trưởng phòng Kiểm kê, Bảo quản, Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam nhìn nhận cộng đồng chính là “trái tim” của công cuộc bảo tồn di sản văn hóa. Người dân không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà còn là chủ thể sáng tạo, gìn giữ và trao truyền các giá trị truyền thống. Vai trò ấy thể hiện qua việc duy trì phong tục, lễ hội, nghề thủ công, nghệ thuật dân gian trong đời sống thường ngày. Khi cộng đồng tham gia một cách tự nguyện, gắn bó với di sản bằng tình yêu và niềm tự hào, di sản mới có sức sống lâu bền.
Một tín hiệu tích cực là ngày càng nhiều bạn trẻ chủ động tìm hiểu văn hóa truyền thống. Không ít câu lạc bộ nghệ thuật dân gian trong trường học, nhóm sáng tạo nội dung về lịch sử, văn hóa trên nền tảng số hay các dự án khởi nghiệp từ nghề thủ công truyền thống đã cho thấy di sản không còn chỉ là câu chuyện của quá khứ mà đang trở thành nguồn cảm hứng sáng tạo trong đời sống hôm nay.
Nghệ nhân truyền dạy các giá trị văn hóa truyền thống cho thế hệ trẻ, góp phần gìn giữ và trao truyền sức sống của di sản. Ảnh: P. Sỹ.
Đánh thức giá trị di sản trong đời sống hiện đại
Sự phát triển của các ngành công nghiệp văn hóa cũng mở ra cơ hội để di sản trở thành nguồn tài nguyên sáng tạo. Nhiều sản phẩm thiết kế, thời trang, điện ảnh, âm nhạc, mỹ thuật... đã khai thác chất liệu truyền thống, góp phần tạo nên những cách tiếp cận mới đối với di sản. Đây là hướng đi phù hợp với xu thế phát triển văn hóa hiện đại, song cũng đặt ra yêu cầu phải bảo đảm sự hài hòa giữa sáng tạo và gìn giữ bản sắc.
Thực tế cho thấy, quá trình phát huy giá trị di sản vẫn còn không ít thách thức. Ở một số nơi, tình trạng thương mại hóa lễ hội, phục dựng thiếu căn cứ khoa học hoặc khai thác du lịch quá mức có thể ảnh hưởng đến giá trị nguyên gốc của di sản. Một số nghề truyền thống đứng trước nguy cơ mai một do thiếu người kế nghiệp, trong khi nhiều nghệ nhân cao tuổi vẫn gặp khó khăn về điều kiện truyền dạy và sinh hoạt.
Những vấn đề đó cho thấy phát huy giá trị di sản không thể chỉ hướng đến lợi ích kinh tế trước mắt mà cần đặt trong mối quan hệ hài hòa giữa bảo tồn và phát triển. Mọi hoạt động khai thác di sản cần dựa trên nguyên tắc tôn trọng tính xác thực, giữ gìn bản sắc văn hóa và bảo đảm vai trò trung tâm của cộng đồng.
Về vấn đề này, ThS Lương Việt Anh cho rằng, cần có sự cân bằng giữa kinh tế và văn hóa. Không biến di sản thành “hàng hóa” đơn thuần mà phải giữ được tinh thần, giá trị nguyên gốc. Các chính sách cần hướng đến việc xây dựng sản phẩm du lịch văn hóa bền vững, gắn trải nghiệm với giáo dục và nâng cao nhận thức. Công nghệ số có thể hỗ trợ số hóa, quảng bá và lan tỏa di sản, nhưng phải dựa trên nguyên tắc tôn trọng tính nguyên bản, tránh làm biến dạng hay thương mại hóa quá mức. Khi cộng đồng, Nhà nước và doanh nghiệp cùng chung tay, di sản sẽ vừa là nền tảng tinh thần, vừa là động lực phát triển, góp phần khẳng định bản sắc Việt Nam trong dòng chảy toàn cầu hóa.
Còn theo TS Phạm Việt Long, cần nhìn di sản như một nguồn lực đặc biệt, có thể tạo ra giá trị kinh tế nhưng trước hết phải được bảo vệ về giá trị văn hóa. Khai thác di sản không có nghĩa là biến mọi di sản thành sản phẩm du lịch hay hàng hóa. Điều quan trọng là phải xác định rõ đâu là giá trị cốt lõi không được làm biến dạng và đâu là những yếu tố có thể sáng tạo, phát triển để phù hợp với đời sống mới.
“Du lịch phải dựa trên sức chịu tải của di sản; hoạt động thương mại phải tôn trọng không gian văn hóa, nghi lễ và tập quán của cộng đồng. Công nghệ số cần được sử dụng mạnh mẽ để số hóa tư liệu, lưu trữ, nghiên cứu, giáo dục và quảng bá, nhưng không thể thay thế trải nghiệm và thực hành di sản trong đời sống thực. Nguyên tắc quan trọng nhất là bảo tồn để phát triển và phát triển để di sản có thêm sức sống, nhưng lợi ích kinh tế không được lấn át giá trị văn hóa. Di sản có thể bước vào đời sống hiện đại bằng những hình thức mới, miễn là vẫn giữ được căn cốt, bản sắc và sự chân thực của mình”, ông Long nói.
Di sản văn hóa dân tộc là kết tinh của lịch sử, trí tuệ và bản sắc Việt Nam. Khi được cộng đồng trân trọng, được bảo tồn bằng những phương thức khoa học và được phát huy phù hợp với nhịp sống hiện đại, di sản sẽ không chỉ là ký ức của quá khứ mà còn trở thành nguồn lực cho sáng tạo, phát triển và hội nhập.
Phạm Sỹ
