Bộ nhạc cụ của người Dao ở Cao Bằng

Trong hai ngành Dao Đỏ và Dao Tiền, mỗi ngành Dao có bộ nhạc cụ khác nhau. Người Dao Tiền có trống, thanh la, chuông, tù và (mùng choong) sử dụng trong nghi lễ cấp sắc, đám tang… Người Dao Đỏ có bộ nhạc cụ bao gồm: kèn phàn tỵ, trống, tù và (chỉ sử dụng trong nghi lễ tâm linh), thanh la, chũm chọe. Trong đám cưới, đám tang, các nghi lễ của người Dao Đỏ, bộ nhạc cụ luôn hiện hữu và  gắn bó mật thiết tạo nét đặc sắc riêng của người Dao. Trong bộ nhạc cụ của người Dao: trống, thanh la, chũm chọe có nét tương đồng với bộ nhạc cụ trong đám tang của người Tày, Nùng.

Bộ nhạc cụ của người Dao Đỏ

Trong nghi lễ đám ma, đám cưới, lễ trưởng thành, lễ tẩu sai người Dao Đỏ sử dụng bộ nhạc cụ, nhạc khí vô cùng độc đáo bao gồm: tù và (mùng choong), thanh la, trống, chũm chọe, chuông. Người Dao Đỏ sử dụng nhạc khí phàn tỵ, thanh la, trống, chũm chọe sử dụng để đón dâu và trong nghi lễ tâm linh. Mỗi nghi lễ đều có giai điệu tiết tấu riêng tạo nên các bản nhạc đặc sắc.

Nhạc khí phàn tỵ là loại kèn hơi, đòi hỏi người thổi phải có sức khỏe và có kỹ năng mới chơi được loại nhạc khí này. Phàn tỵ người Dao Đỏ đều do tự tay người Dao tự chế, với cấu tạo khá đơn giản bởi bốn phần: miệng kèn, cổ kèn, thân kèn, loa kèn, trên thân kèn đục bảy lỗ tương đương bảy âm vực từ cao xuống thấp. Trong lễ cưới người Dao Đỏ, phàn tỵ được thổi ở 9 giai điệu khác nhau (tiếng Dao gọi là chín tìu dạt). với các giai điệu như chào đón khách đến dự lễ cưới, nỗi lòng của cô dâu khi xa gia đình, là tấm lòng cảm ơn cha mẹ đã nuôi nấng chăm sóc khi cô dâu còn nhỏ… Phàn tỵ là tiếng lòng của người Dao Đỏ, là nhạc cụ gắn bó mật thiết với đời sống văn hóa của người Dao Đỏ.

Đội nhạc trong nghi lễ đón Sài Mạ trong cấp sắc 12 đèn của người Dao Đỏ ở xóm Tàn Pà, xã Ca Thành.

Người Dao sử dụng gỗ của cây tạch trùm để làm tang trống, đây là một loại cây thân rỗng, nếu sử dụng các loại gỗ khác thân đặc sẽ phải nạo lõi thì mới làm được trống, do đó để không phải mất nhiều công sức người Dao sử dụng gỗ tạch trùm là vật liệu tạo trống. Mặt trống sử dụng da bò khô, nêm trống có thể sử dụng gỗ tạp, dùi trống nhất thiết phải là gỗ của cây tạch trùm.

Trong các nghi lễ, trống là nhạc cụ khởi xướng, đánh trống trước rồi đến gõ thanh la, chũm chọe và kèn phàn tỵ. Thanh la của người Dao có đường kính 20 cm được làm bằng đồng. Trong đội nhạc thanh la được gõ với âm thanh đanh và vang để giữ tiết tấu cho bản nhạc.

Chũm chọe gồm một đôi, được làm bằng đồng với đường kính 15 - 20 cm, là hình tròn ở giữa có núm để nhạc công dễ cầm nắm khi sử dụng  Khi hòa nhạc người nhạc công hai tay cầm núm chũm chọe rồi gõ vào nhau tạo nên âm thanh nghe như tiếng “xập xọe” do đó nhạc cụ này được gọi là chũm chọe vì phát ra âm thanh như thế. 

Chuông tiếng Dao gọi là “lình”, trên đỉnh chuông có cán để cầm. Nhạc cụ lình chỉ sử dụng trong nghi lễ tâm linh. Trong khi múa là “miên chuông”  là nhạc cụ cầm tay vừa có ý nghĩa là đạo cụ và vừa là nhạc cụ tạo nhịp cho điệu múa, tạo hình cho vũ đạo.

Tù và được tạo từ sừng trâu, tiếng Dao gọi là “mùng choong”. Chỉ được sử dụng trong nghi lễ cấp sắc, đám tang, không sử dụng trong đám cưới. Mùng choong chỉ sử dụng khi làm lễ mời gọi Ngọc Hoàng xuống trần gian và thổi theo một giai điệu duy nhất và thổi ba hồi.

Trong bộ nhạc cụ của người Dao Đỏ, kèn phàn tỵ là nhạc cụ độc đáo và giữ vai trò chủ đạo trong đội nhạc. Trong lễ cấp sắc, đám cưới người Dao Đỏ có nghi thức đón thầy và đón dâu vô cùng long trọng, kèn phàn tỵ luôn tấu trước rồi mới đến trống, thanh la, chũm chọe (2 đôi), đội nhạc đầy đủ để thực hiện nghi lễ đón của người Dao Đỏ bao gồm 5 thành viên. Nhạc công thổi kèn phàn tỵ luôn đi dầu, tiếp sau đến người đánh trống chũm chọe 1, thanh la, chũm chọe 2, tiếng phàn tỵ cất lên là lời chào mừng thầy đến làm lễ cấp sắc hoặc đón đoàn đưa dâu… tất cả đều là những vị khách được gia chủ trân trọng, bản nhạc tấu lên với giai điệu tươi vui, rộn rã và bày tỏ niềm vui được đón khách của chủ nhà. Đội nhạc sẽ tấu khúc chào đón khách từ trong nhà ra tận ngõ đón khách quý. Trong đời sống văn hóa của người Dao Đỏ bộ nhạc cụ gắn bó mật thiết với các nghi lễ cấp sắc, đám cưới, đám tang. Người Dao Đỏ không phân biệt nhạc cụ trong việc vui như đám cưới hay việc buồn như đám tang mà ở mỗi nghi lễ nhạc tấu sẽ có giai điệu phù hợp. 

Đội nhạc trong Lễ cấp sắc 12 đèn của người Dao Tiền xóm Hoài Khao, xã Thành Công.

Bộ nhạc cụ của người Dao Tiền

Nhạc cụ người Dao Tiền chủ yếu sử dụng trong nghi lễ cấp sắc được thực hiện trước bàn thờ tổ tiên, không sử dụng trong đám cưới gồm: trống, thanh la, chuông, tù và (mùng choong). Chuông được sử dụng riêng trong nghi lễ xinh miên (mời gọi tổ tiên và các vị thần), là miên (múa cho ma xem) được sử dụng riêng, không tấu cùng nhạc cụ trống và thanh la.

Theo dòng thời gian, cho dù cuộc sống ngày một đổi thay nhưng đồng bào Dao vẫn duy trì gìn giữ, sử dụng bộ nhạc cụ trong các nghi lễ. Đặc biệt là kèn phàn pỵ của người Dao Đỏ với chức năng là nhạc cụ chính trong lễ cưới, lễ cấp sắc… mang niềm mong ước về tình yêu, hạnh phúc lứa đôi bền chặt mãi mãi. Bộ nhạc cụ cùng với chiếc kèn đã góp phần tạo thêm nét phong phú trong đời sống văn hóa của đồng bào dân tộc Dao từ bao đời nay.              

Ngân Hà